
Αναγνωρίζεις τον εαυτό σου σε γενικές περιγραφές και προβλέψεις, πιστεύοντας ότι έχουν γραφτεί για εσένα; Αυτό είναι το φαινόμενο Barnum.
Το ενδιαφέρον είναι ότι τέτοιες προβλέψεις συνήθως δεν περιέχουν κάποια ουσιαστική πληροφορία. Κι όμως, καταφέρνουν να σου δημιουργήσουν την αίσθηση ότι γνωρίζουν κάτι για εσένα.
Η δύναμη της ασάφειας
Όταν διαβάζεις ότι «μια ευχάριστη έκπληξη σε περιμένει», δεν γνωρίζεις τι ακριβώς σημαίνει αυτό ούτε πότε θα συμβεί. Μπορεί να είναι ένα τηλεφώνημα από έναν άνθρωπο που σου έλειψε, μια επαγγελματική ευκαιρία ή μια απρόσμενη συνάντηση. Επειδή η πρόβλεψη δεν είναι συγκεκριμένη, έχεις την ελευθερία να της δώσεις το νόημα που ταιριάζει στη δική σου ζωή.
Το ίδιο συμβαίνει όταν διαβάζεις ότι είσαι ένας άνθρωπος που απολαμβάνει τόσο την κοινωνικότητα όσο και τη μοναχικότητα. Πρόκειται για δύο φαινομενικά αντίθετα χαρακτηριστικά, τα οποία όμως μπορούν να συνυπάρχουν στην προσωπικότητά σου. Έτσι, είναι πολύ πιθανό να αναγνωρίσεις τον εαυτό σου στην περιγραφή. Με άλλα λόγια, όσο πιο γενικό είναι ένα μήνυμα, τόσο περισσότερες πιθανότητες έχεις να το συνδέσεις με προσωπικές σου εμπειρίες.
Τι είναι το φαινόμενο Barnum;
Το φαινόμενο Barnum περιγράφει την τάση σου να θεωρείς ότι γενικές περιγραφές της προσωπικότητας ή προβλέψεις για το μέλλον ανταποκρίνονται με ακρίβεια στη δική σου περίπτωση, εξηγεί ο Θοδωρής Κουκουλίδης, Κλινικός Ψυχολόγος (BSc, MSc), CBT Psychotherapist | Πιστοποιημένος στη Γνωσιακή-Συμπεριφορική Ψυχοθεραπεία. Ο όρος πήρε το όνομά του από τον P. T. Barnum, έναν Αμερικανό επιχειρηματία και σόουμαν, γνωστό για το εντυπωσιακό τσίρκο του, το οποίο προσέφερε ένα ευρύ φάσμα θεαμάτων, ώστε να υπάρχει κάτι που να ικανοποιεί κάθε γούστο.
Στην ψυχολογία, το φαινόμενο αυτό εξηγεί γιατί μπορεί να διαβάζεις μια γενική περιγραφή και να αισθάνεσαι ότι κάποιος έχει καταφέρει να κατανοήσει σε βάθος τον χαρακτήρα σου. Δεν αφορά μόνο τα ζώδια. Μπορεί να το συναντήσεις σε διαδικτυακά τεστ προσωπικότητας, προβλέψεις για το μέλλον, αστρολογικές αναλύσεις, ακόμη και σε διάφορες μορφές μαντείας.
Ποιοι παράγοντες ενισχύουν την επίδρασή του;
1. Η εξατομίκευση
Όταν μια πρόβλεψη απευθύνεται αποκλειστικά σε εσένα, είναι πιο πιθανό να την πιστέψεις. Αρκεί κάποιος να σου πει «Αυτή η περιγραφή αφορά εσένα» για να αρχίσεις να την αντιμετωπίζεις ως κάτι προσωπικό και όχι ως μια γενική δήλωση που θα μπορούσε να αφορά οποιονδήποτε.
2. Η θετική διατύπωση
Πόσο εύκολα αποδέχεσαι μια πρόβλεψη που σου λέει ότι σύντομα θα γνωρίσεις την επιτυχία, θα βρεις τον έρωτα ή θα ξεπεράσεις τις δυσκολίες σου; Οι θετικές περιγραφές γίνονται συνήθως πιο εύκολα αποδεκτές, επειδή σου προσφέρουν αισιοδοξία και ενισχύουν την επιθυμία σου να πιστεύεις σε ένα καλύτερο μέλλον.
3. Το κύρος εκείνου που μεταφέρει το μήνυμα
Σημασία δεν έχει μόνο τι διαβάζεις, αλλά και ποιος σου το λέει. Αν η πρόβλεψη προέρχεται από έναν γνωστό αστρολόγο ή από ένα πρόσωπο που θεωρείς ειδικό και αξιόπιστο, είναι πιθανότερο να της δώσεις μεγαλύτερη βαρύτητα από ό,τι σε μια ανώνυμη διαδικτυακή ανάρτηση.
4. Η προσωπικότητά σου και η ανάγκη για επιβεβαίωση
Ορισμένα χαρακτηριστικά της προσωπικότητάς σου ενδέχεται να σε κάνουν περισσότερο επιρρεπή στο φαινόμενο Barnum. Για παράδειγμα, αν έχεις την τάση να αναζητάς την επιβεβαίωση των άλλων ή πιστεύεις ότι τα γεγονότα της ζωής σου καθορίζονται κυρίως από εξωτερικούς παράγοντες, μπορεί να αποδέχεσαι ευκολότερα γενικές περιγραφές και προβλέψεις.
Πώς μπορείς να προστατευτείς από το φαινόμενο Barnum;
Έχεις κάνει ποτέ κάποιο διαδικτυακό τεστ για να ανακαλύψεις ποιος χαρακτήρας της Disney σου μοιάζει περισσότερο; Διαβάζεις το ωροσκόπιό σου σε περιοδικά ή ιστοσελίδες; Μήπως δίνεις μεγαλύτερη σημασία από όση χρειάζεται στις προβλέψεις που συναντάς καθημερινά; Η αλήθεια είναι ότι κανείς δεν είναι εντελώς απρόσβλητος από το φαινόμενο Barnum. Η ανάγκη σου να αναζητάς νόημα, να κατανοείς τον εαυτό σου και να βρίσκεις συνδέσεις ανάμεσα σε όσα διαβάζεις και σε όσα βιώνεις είναι μέρος της ανθρώπινης φύσης.
Ωστόσο, μπορείς να γίνεις πιο συνειδητός απέναντι σε τέτοιου είδους μηνύματα. Την επόμενη φορά που θα διαβάσεις μια πρόβλεψη, αναρωτήσου:
- Είναι αρκετά συγκεκριμένη ώστε να μπορεί να επαληθευτεί ή είναι τόσο αόριστη που θα μπορούσε να αφορά οποιονδήποτε;
- Μήπως αποδέχεσαι πιο εύκολα το μήνυμα επειδή είναι θετικό και σου δημιουργεί ευχάριστα συναισθήματα;
- Θα το θεωρούσες εξίσου αξιόπιστο αν δεν γνώριζες ποιος το έχει γράψει;
- Μήπως προσπαθείς να προσαρμόσεις όσα διαβάζεις στις εμπειρίες σου, αντί να εξετάζεις αν πραγματικά ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα;
Την επόμενη φορά, λοιπόν, που θα διαβάσεις το ζώδιό σου και θα νιώσεις ότι περιγράφει απόλυτα όσα συμβαίνουν στη ζωή σου, κράτησε μια μικρή επιφύλαξη. Δεν χρειάζεται να στερηθείς τη διασκέδαση ή την περιέργεια που σου προκαλεί η αστρολογία. Αρκεί να θυμάσαι ότι το να αναγνωρίζεις τον εαυτό σου σε μια περιγραφή δεν σημαίνει απαραίτητα ότι αυτή έχει γραφτεί ειδικά για εσένα.



